و کشت بافت(secondary metabolمتابولیتهای ثانویه(ite 
گیاهان به عنوان منبع اصلی تامین غذا برای بشر نه تنها دارای ارزش ویژه تغذیه ای هستند بلکه به لحاظ تولید تعداد کثیری از مواد شیمیایی فوق العاده مفید که تحت عنوان متابولیت های ثانویه از آنها یاد شده است، نقش بسیار مهمی در افزایش کیفیت مواد غذایی ایفا نموده و در سلامت و بهداشت جامعه انسانی اثرات ارزندده ای دارند.در دهه های اخیر که با پیشرفت شگرف تکنولوژی وارتقاء دانش بشری همراه بوده است،متخصصین علوم تغذیه تحقیقات گسترده ای در خصوص تاثیر منابع غذایی گیاهی روی کیفیت وکمیت رژیم غذایی،تامین سلامت جامعه بشری،درمان و جلوگیری ازابتلا به برخی بیماریها انجام داده اند.
گر چه در اکثر منابع علمی بر مصرف منابع غذایی گیاهی بدلیل تامین کالری مورد نیاز بدن و وجود ویتامینها و مواد معدنی مختلف در برخی میوه ها و سبزی ها تاکید شده است اما این تنها وجود بخشی از جنبه های مفید مصرف آنها محسوب می شود.در طول سالیان متمادی،انسان با استفاده از گیاهان دارویی و مواد موثره موجود در گیاهان مختلف به طور وسیعی جهت درمان و معالجه برخی از بیماریها و تقویت عمومی بدن خود استفاده نموده است.در سالهای اخیر نیز تحقیقات گسترده ای در رابطه با تاثیر این مواد و ترکیبات ثانویه در سلامتی و تامین بهداشت جامعه انسانی صورت گرفته که حاکی از اهمیت این ترکیبات در گیاهان مختلف است.
نتایج بررسی های مختلف نشان می دهد که گرایش بشر امروزی به استفاده از ترکیبات مختلف با منشا طبیعی جهت درمان بیماریها ،تامین سلامتی بدن و مصارف دیگر نسبت به ترکیباتی که بطور مصنوعی بدست بشر و در آزمایشگاه ها و کارخانه ها تهیه می شوندو دارای مضرات جانبی مصرف نیز هستند،به شکل فزاینده ای افزایش یافته است.چنین گزارش شده است که بیش از 80 درصد محصولات طبیعی شناخته شده(در حدود سی هزار محصول)دارای منشا گیاهی بوده وتعداد مواد شیمیایی موسوم به متابولیت های ثانویه چهار برابر بزرگتر از سلسله میکروب هاست و همچنین تهیه 25 درصد مواد دارویی جهان بخصوص مواد دارویی گرانقیمت مستلزم استفاده ازمشتقات شیمیایی گیاهی می باشد.این گزارشات بیانگراهمیت و نقش گیاهان و ترکیبات ثانویه آنها در زندگی امروزی بشری است.
با مطالعات و تحقیقاتی که تا کنون صورت گرفته است به نظرمی رسد که ترکیبات و متابولیت های ثانویه گیاهان به عنوان مواد طبیعی نقش اکولوژیکی مهمی در واکنش های دفاعی گیاهان،انتشار دانه ها و گرده افشانی دانه های گرده بوسیله ی حشرات و حیوانات دارند.در حالیکه بخش وسیعی از متابولیت های ثانویه در تهیه داروهای گران قیمت و ارزشمند استفاده می گردد،دسته دیگری از این مواد در تهیه عطر،رنگ های طبیعی و مواد افزودنی خوراکی استفاده می شوند.دلیل اینکه به ترکیبات مذکور متابولیت های ثانویه اطلاق شده است آن است که این ترکیبات بر خلاف متابولیت های اولیه نقشی مستقیم در فرایندهای متابولیکی اساسی گیاه،مانند رشد ونمو نداشته و به عنوان ترکیبات فرعی و انتهایی متابولیسم محسوب می شوند.همچنین این ترکیبات در حیات گیاهان و مقابله و سازگاری آنها با شرایط نا مساعد محیطی نقش ارزنده ای دارند.
مهمترین متابولیت های ثانویه شامل ترکیبات آلکالوییدی،روغن های ضروری،استروییدها و ترکیبات پلی فنولیک می باشد.از بین ترکیبات مذکور مواد پلی فنولیک عمومی ترین متابولیت ثانویه در گیاهان است.این ترکیبات به اشکال متفاوت مانند فلاونوییدها(آنتوسیانین ها،فلاونول ها،فلاوان دی ال ها و پلی مرهای فلاوان تری ال) ، ایزوفلاوان هاواستیبلن ها در گیاهان یافت می شوند.
علیرغم پیشرفت های حاصل شده در تولید متابولیت های ثانویه از طریق روش های شیمیایی و میکروبی هنوز هم گیاهان منبع اصلی این مواد ارزشمند به شمار می روند که به علت پیچیدگی فرایند تولید و گرانی قیمت،نمی توان آن را از طرق دیگر تولید نمود.ترکیبات و متابولیت های ثانویه در مقادیر اندک و توسط تیپ ویژه ای از سلول های گونه های نادر گیاهی تولید می شوند و جدا سازی آنها از گیاهان کمیاب اغلب امکانپذیر نیست،لذا فنون کشت بافت گیاهی می تواند راه حل مناسبی برای تولید متابولیت های ثانویه به طور مداوم و تحت شرایط کنترل شده باشد.
در دهه های اخیر تولید متابولیت های ثانویه جهت ساخت داروهای کمیاب و گران قیمت به طور اختصاصی از طریق کشت بافت گیاهی صورت گرفته است.تولید این ترکیبات از طریق کشت بافت گیاهی در مقایسه با روش های سنتی مزایای زیادی دارد که می توان به مواردی چون بی تاثیر بودن عوامل محیطی روی سیستم تولید، افزایش راندمان تولید،ثبات کیفی محصولات،قابلیت کنترل کشت ها و راحتی استخراج مواد اشاره کرد. مهندس عقیل محمودی پور


www.ake.blogfa.com www.ake.blogfa.com www.ake.blogfa.com